چگونه انشا بنویسیم؟ جلال آل احمد راهنمایی می‌کند

user photo
سید محمدمهدی مرتضوی
۴ مهر ۱۴۰۰
زمان مورد نیاز برای مطالعه: 4 دقیقه

جلال آل احمد و یادی از او؛

امروز سالروز درگذشت نویسنده و روشنفکری است که نام او را همه ایرانی‌ها بارها و بارها در زندگی‌شان شنیده‌اند. جلال آل احمد که فرزند یک روحانی اصالتا طالقانی بود توانست در دهه 40شمسی تاثیر به سزایی بر روی دیگر روشنفکران ایرانی بگذارد. شاید بسیاری ندانند اما جلال آل احمد پسر عموی آیت الله طالقانی بوده و این یک را بسیاری می‌دانند که جلال همسر سیمین دانشور نویسنده زن مشهور ایرانی بوده است. نامه‌های سیمین به جلال را که انتشارات نیلوفر به چاپ رسانده توصیه می‌کنیم که از دست ندهید.

توصیه‌های جلال برای انشا نویسی؛

این که دقیقا جلال چه سالی این توصیه‌ها را کرده معلوم نیست اما این توصیه‌ها در سال 57 و از سوی نشر میترا در جلال آل احمد، ادب و هنر امروز ایران به چاپ رسیده اند. در این کتاب آمده: «چند سال پیش، در زمینه "درس انشا" از برخی صاحبنظران سؤالهایی شده بوده است از جمله از آل احمد. و از آن گرامی‌یاد، چنان که روش او بود، بسادگی بر دو برگ کاغذ، آنچه در نظر داشته، به گونه یادداشتی سر دستی، نگاشته و به آن اداره سپرده و آنگاه آن دو برگ کاغذ، چون اکثر پیشنهادها، در آن اداره به دست فراموشی سپرده شده است...» اما این توصیه‌ها چه بودند؟

1- در درس انشا از به کار بردن هر کتابی که به قصد آموزش انشا و نامه‌نگاری و الخ تهیه شده، باید خودداری کرد.
به جای چنین کتابهایی باید شاگردان را کم کم عادت داد به کتاب خواندن در خارج ساعات درس و بسته به سن ایشان می‌توان اول با شرح حال بزرگان شروع کرد و به ترتیب: تاریخهای عمومی - تاریخ علوم و اختراعات - ادبیات نوجوانان - ادبیات کلاسیک فارسی و دنیا و غیره را به ایشان نمود که بخوانند.
٢- در درس انشا باید معلمانی را به کار واداشت که در سابقه تحصیلی خود (مدارس - و دانشسرا و الخ) در کار انشا صاحب ذوق و سلیقه و هنرشناس بوده‌اند و اگر بتوان، پیشنهادی کرد به دانشسرای عالی برای توجه بیشتر به تربیت معلم انشا.
٣- در درس انشا، نخستین دیواری را که باید شکست (البته برای شاگردان) دیوار نثر متصنع نویسی است که حاکم بر آرا و عقول صاحب قلمان است و موجب ترس عظیم شاگردان از انشا.
4- باید توجه داشت که در نوشتن یک مطلب (موضوع انشا) کسی کارامدتر و ورزیده‌تر است و راحت‌تر می‌نویسد که چیزی برای نوشتن (یعنی گفتن تصویر شده) داشته باشد. پس دومین دیواری که باید شکست، این است که هیچ فرقی نیست میان گفته‌ای و نوشته‌ای. چرا که نوشته تصویر یک گفته است. و الخ ...
5- در درس انشا از موضوعهایی باید استفاده کرد که علاقه شاگردان را بیانگیزد. مسایل ساده زندگی - محیط اطراف - مشکلات جوانی و الخ ... و در آغاز کار از بحث در لاهوت و ناسوت خودداری باید کرد.
6- معلم انشا خود نباید از وقایع روز بی خبر باشد و از آنچه در شهر و ده او می‌گذرد کلاس را بی بهره بگذارد. و گرنه مسلط بر کلاس او روزنامه‌ها خواهند بود و رادیو و تلویزیون با زبانهای بی اصالتشان.
٧- در کلاس انشا سخت باید از تقلید نثر اداری موجود خودداری کرد و نیز از نثر روزنامه‌ها.
کلیات؛
١- درس انشا با همه بی تکلیفی‌اش و با اینکه نه قراری دارد و نه قاعده‌ای و نه ملاکی برای نمره دادن و نه اعتباری - و نمره‌اش اغلب ملاط دیگر نمره‌هاست و الخ ... با این همه آخرین فرصت بروز آزادی است در محیط درسی. بروز آزادی که می‌گویم غرضم رویاروی بودن معلم است با تک تک شاگردان (یا جماعت ایشان) بی واسطه کتابی - و بارِمی - و دستوری - و الخ. چون مثلا در درس جغرافی یا فیزیک، کتاب و متن درس حاکم بر معلم و شاگرد است، اما در انشا این حکومت در کار نیست و معلم و شاگرد بی هیچ واسطه‌ای رو به رو هستند.
٢- نکته دوم که از همین نکته اول بر می‌خیزد، اینکه اگر در این مواجهه رویاروی معلم و شاگرد، صمیمیت باشد کلاس نردبان تحول فکری شاگردان خواهد بود و اگر نباشد کلاس بدل به جهنم خواهد شد.
٣- و اگر چنین صمیمیتی پیش آمد، ناچار به فوریت کم و کیف قدرت فکری معلم بر ملا خواهد شد.
4- و شاید به این دلیل است که اغلب چنین صمیمیتی در کلاسهای انشا نیست. چون معلمهای انشا واجد شرایط کار نیستند. یعنی برای تدریس آداب نویسندگی تربیت نشده‌اند.
5- پس اگر معلمی به درس انشا علاقه داشت - و مختصر ذوقی - و چنته‌اش خالی نبود و الخ ... از بروز چنین صمیمیتی شادمان خواهد شد، و گرنه نخواهد گذاشت صمیمیت پیش بیاید. از شاگردان دور خواهد ایستاد و رفع تکلیف خواهد کرد و ناچار کلاس انشا به صورتی درخواهد آمد که الان هست.

 

کتاب‌های جلال آل احمد را از کجا بخریم؟

برای تهیه و خرید کتاب‌‌های جلال آل احمد می‌توانید به شعب کتابشهر ایران در سراسر کشور مراجعه کنید، یا این که به سراغ کتابفروشی محله خودتان بروید.